I usually say that fans of "The Lord of the Rings" and "Game of Thrones" will get hooked on Byzantine history. If this history is presented in a clever and relatively simplified way—almost cinematic—to capture the newcomer reader, then there is no turning back. Here we have such a case, without meaning that it is a "light" read.
With the original title “The Lost World of Byzantium” (Yale University Press, 2016), Jonathan Harris’s book gives us, in an ingenious way, a concise, almost comprehensive, look at the approximately eleven centuries of Byzantium. The main question it poses and tries to decode is how and why Byzantium endured for so many years, against all logic. How did it rise from its ashes when everything seemed to be over? Why and how did it develop its political, ideological, and social structure, based on complex balances of power both internally and externally, on adaptation and flexibility, and not—typically—on military violent enforcement? What role did—if any—Orthodox Christianity and classical ancient Greek literature play in this flexibility and adaptability? Was Orthodox Christianity a religion in the modern sense, or are we talking about a comprehensive (political, social, economic, philosophical) ideological perception beyond the metaphysical that permeated Byzantine society vertically and horizontally? What supported, but mainly what limited the powers of the imperial institution and aristocratic groups, to the point of resembling the ostracism culture of ancient Athens? What favored the ("meritocratic") rise and fall of people, regardless of family or social background? Why did the people constitute a significant power pole in socio-political events, to the extent that even the emperor needed their approval? What was the position of women? Ultimately, over time, how did Byzantium deviate from its complexity, change its structures, become one-dimensional—predictable—and disappear?
Does the book at hand answer all these? If a first criticism should be made, it is that it gives an extremely "pro-Byzantine"—almost apologetic—version of some historical events, perhaps not unjustly since until a few years ago the criticism was excessively unfair and anachronistic. A second criticism is that it touches only briefly on some aspects or does not avoid, in some places, stereotypes that have been updated or completely rejected and would help in better understanding certain points of the times. For example, the destruction of ancient temples occurred within the context of the traditional, war-ritualistic, looting processes of that era; ancient cults had been abandoned by a large portion of the population when Christianity was institutionalized as part of the "national" identity and state ideology of the Byzantines; the preservation—probably also censorship—of ancient Greek literature was an organized, systematic, time-consuming, and costly work of the state and church (separately); the causes of Hypatia’s murder were more political and less religious or misogynistic; the sexual and political scandals, murders, conspiracies, etc. They were not more than what happened in other parts of the medieval world; however, there was the framework, culture, and means for them to be recorded and highlighted more and "freely," mainly for political-ideological opposition between the conflicting sides. Finally, the habit of the Byzantines to characterize and record political friends and opponents or groups of people with designations based on (what we would today call racist) stereotypes makes the ethno-racial map of Byzantium appear more complex than it really was, even though the Byzantine state itself had a specific (complex) official definition for its citizens, to the point that it remarkably resembles modern nation-states.
However, we must admit that many of the things that provoke us today in Byzantine history (racial, socio-class, religious, etc.) did not concern the Byzantines, but are our own and only concerns. And this is how the author treats them. From his pages, mainly those issues that concerned the Byzantines themselves come through. The contrasts and syntheses of the transition from old cults to Christianity, the para-state ideological-Christian dogmas (heresies), important personalities, the Persians, Islam, the Slavs, the Turks and other peoples, trade, politics, but also social reality. The "balances of terror" between the imperial institution, the aristocratic factions of Constantinople, the bureaucrats, the regional (thematic) aristocrats-commanders, the ecclesiastical clergy, the people of the capital and the people of the provinces are highlighted. All these are depicted with a perspective distanced from the ideological, political and Western European prejudices of previous eras, which sent one of the most important experiences of human history to oblivion. The translation and the quality of the Greek edition are excellent, maintaining the author's narrative rhythm and flow.
Συνηθίζω να λέω ότι οι λάτρεις του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» και του «Game of Thrones» θα «κολλήσουν» με τη βυζαντινή ιστορία. Εάν δε αυτή η ιστορία έχει δοθεί με έναν έξυπνο και σχετικά απλοποιημένο τρόπο - περίπου κινηματογραφικό - για να «πιάσει» το νεόφερτο αναγνώστη, τότε δεν υπάρχει γυρισμός. Εδώ μιλάμε για μια τέτοια περίπτωση, χωρίς να σημαίνει ότι πρόκειται για ένα «ελαφρύ» ανάγνωσμα.
Με το πρωτότυπο τίτλο “The Lost World of Byzantium” (Yale University Press, 2016), το βιβλίο του Τζόναθαν Χάρις μας δίνει με ευφιές τρόπο μια συνοπτική, περίπου συνολική, ματιά των περίπου έντεκα αιώνων του Βυζαντίου. Το κύριο ερώτημα του και αυτό που προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει είναι το πως και το γιατί το Βυζάντιο άντεξε τόσα χρόνια, ενάντια σε κάθε λογική. Πως αναγεννιόταν από τις στάχτες του, τη στιγμή που όλα έμοιαζαν να έχουν τελειώσει; Γιατί και πως ανέπτυξε την πολιτική, ιδεολογική και κοινωνική του συγκρότηση, βασισμένο σε σύνθετες ισορροπίες δυνάμεων σε εσωτερικό και εξωτερικό, στην προσαρμογή και την ευελιξία και όχι - τυπικά - στη στρατιωτική βίαιη επιβολή; Τι ρόλο έπαιξε - εάν έπαιξε - σε αυτήν την ευελιξία και προσαρμοστηκότητα ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός και η κλασική αρχαιοελληνική γραμματεία; Ήταν ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός μια θρησκεία με την σημερινή έννοια ή μιλάμε για μια συνολική (πολιτική, κοινωνική, οικονομική, φιλοσοφική) ιδεολογική αντίληψη πέραν του μεταφυσικού που διαπερνούσε κάθετα και οριζόντια τη βυζαντινή κοινωνία; Τι στήριζε, αλλά κυρίως τι περιόριζε τις εξουσίες του αυτοκρατορικού θεσμού και των αριστοκρατικών ομάδων, σε σημείο να θυμίζει την κουλτούρα του οστρακισμού της αρχαίας Αθήνας; Τι ευνοούσε την («αξιοκρατική») ανέλιξη και πτώση ανθρώπων, ανεξαρτήτως οικογενειακού ή κοινωνικού υποστρώματος; Γιατί ο λαός αποτελούσε σημαντικό πόλο δύναμης στα κοινωνικοπολιτικά δρώμενα, που μέχρι και ο βασιλεύς χρειαζόταν την έγκριση του; Ποιά ήταν η θέση των γυναικών; Εντέλει, με το πέρας του χρόνου, πως το Βυζάντιο παρέκλινε από την πολυπλοκότητα του, άλλαξε τις δομές του, έγινε μονοδιάστατο - προβλέψιμο - και χάθηκε;
Απαντάει σε όλα αυτά το ανά χείρας βιβλίο; Εάν πρέπει να του γίνει, μια πρώτη κριτική είναι ότι δίνει μια εξαιρετικά «φιλοβυζαντινή» - σχεδόν απολογητική - εκδοχή κάποιων ιστορικών γεγονότων, ενδεχομένως όχι άδικα αφού η μέχρι πριν λίγα χρόνια κριτική ήταν πέρα του δέοντος άδικη και αναχρονιστική. Μια δεύτερη κριτική είναι ότι θίγει ακροθιγώς πτυχές ή δεν αποφεύγει σε κάποια σημεία στερεότυπα που έχουν επικαιροποιηθεί ή εντελώς απορριφθεί και θα βοηθούσαν στην καλύτερη κατανόηση κάποιων σημείων των καιρών. Για παράδειγμα οι καταστροφές των αρχαίων ιερών συνέβαιναν στο πλαίσιο των παραδοσιακών, πολεμικό-ιεροτελεστικών, λαφυραγωγικών διαδικασιών εκείνης της εποχής· οι αρχαίες λατρείες είχαν εγκαταληφθεί από μεγάλο ποσοστό του κόσμου, όταν ο Χριστιανισμός θεσμοθετήθηκε ως μέρος της «εθνικής» ταυτότητας και κρατικής ιδεολογίας των Βυζαντινών· η διάσωση - πιθανότατα και λογοκρισία - της αρχαιοελληνικής γραμματείας ήταν ένα οργανωμένο, συστηματικό, χρονοβόρο και πολυέξοδο έργο κράτους και εκκλησίας (ξεχωριστά)· τα αίτια της δολοφονίας της Υπατίας ήταν περισσότερο πολιτικά και λιγότερο θρησκευτικά ή μισογυνιστικά· τα σεξουαλικά και πολιτικά σκάνδαλα, οι δολοφονίες, οι συνομωσίες κτλ. δεν ήταν περισσότερα από ότι συνέβαιναν σε άλλα μέρη του μεσαιωνικού κόσμου, ωστόσο υπήρχε το πλαίσιο, η κουλτούρα και τα μέσα να καταγράφονται και να αναδεικνύονται περισσότερο και «ελεύθερα», κυρίως για πολιτικοϊδεολογική αντιπολίτευση μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών· τέλος, η συνήθεια των βυζαντινών να χαρακτηρίζουν και να καταγράφουν πολιτικούς φίλους και αντιπάλους ή ομάδες ανθρώπων με προσδιορισμούς, βασισμένους σε (ρατσιστικά θα λέγαμε σήμερα) στερεότυπα κάνει τον εθνοφυλετικό χάρτη του Βυζαντίου να δείχνει πιο περίπλοκος από ότι πραγματικά ήταν, παρότι που το ίδιο το βυζαντινό κράτος είχε συγκεκριμένο (σύνθετο) επίσημο ορισμό για τους πολίτες του, σε σημείο που να μοιάζει καταπληκτικά με τα σύγχρονα έθνη-κράτη.
Ωστόσο, πρέπει να παραδεχτούμε ότι πολλά από αυτά που ερεθίζουν εμάς σήμερα στη βυζαντινή ιστορία (φυλετικά, κοινωνικο-ταξικά, θρησκευτικά κτλ.), δεν απασχολούσαν τους βυζαντινούς, αλλά είναι δικοί μας και μόνο προβληματισμοί. Και έτσι αντιμετωπίζονται και από τον συγγραφέα. Από τις σελίδες του περνάνε κυρίως αυτά που απασχολούσαν τους ίδιους τους βυζαντινούς. Οι αντιθέσεις και οι συνθέσεις της μετάβασης από τις παλαιές λατρείες στον Χριστιανισμό, τα παρακρατικά ιδεολογικο-χριστιανικά δόγματα (αιρέσεις), σημαντικές προσωπικότητες, οι Πέρσες, το Ισλάμ, οι Σλάβοι, οι Τούρκοι και άλλοι λαοί, το εμπόριο, η πολιτική, αλλά και η κοινωνική πραγματικότητα. Αναδεικνύονται οι «ισορροπίες τρόμου» μεταξύ του αυτοκρατορικού θεσμού, των αριστοκρατικών φραξιών της Κωνσταντινούπολης, των γραφειοκρατών, των περιφερειακών (θεματικών) αριστοκρατών-αρχιστρατήγων, του εκκλησιαστικού κλήρου, του λαού της πρωτεύουσας και του λαού των επαρχιών. Όλα αυτά αποτυπώνονται με μια ματιά αποστασιοποιημένη από τις ιδεολογικές, πολιτικές και δυτικοευρωπαϊκές προκαταλήψεις προηγούμενων εποχών, που έστειλαν μια από τις σπουδαιότερες εμπειρίες της ανθρώπινης ιστορίας στο πυρ το εξώτερον. Η μετάφραση και η ποιότητα της ελληνικής έκδοσης είναι εξαιρετικές, διατηρώντας το ρυθμό και τη ροή εξιστόρησης του συγγραφέα.